Laseroterapia – jakie są rodzaje laserów i ich zastosowanie?

Laseroterapia nie jest jedną metodą ani jednym typem urządzenia. W fizjoterapii stosuje się głównie lasery biostymulacyjne i wysokoenergetyczne, natomiast w medycynie estetycznej ważny jest podział na lasery ablacyjne i nieablacyjne. O zastosowaniu decydują przede wszystkim moc, dawka energii, długość fali oraz sposób pochłaniania światła przez tkanki.

Czym jest laseroterapia?

Laseroterapia wykorzystuje uporządkowaną wiązkę światła do wywołania określonego efektu biologicznego lub kontrolowanego uszkodzenia tkanki. Nazwa LASER pochodzi od angielskiego określenia Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation, czyli wzmocnienia światła przez wymuszoną emisję promieniowania.

W fizjoterapii celem jest najczęściej fotobiostymulacja, czyli pobudzenie procesów naprawczych bez naruszania ciągłości skóry. Medycyna estetyczna wykorzystuje także fototermolizę, w której energia światła zamienia się w ciepło oddziałujące na konkretny chromofor, na przykład melaninę, hemoglobinę lub wodę.

Jakie lasery stosuje się w fizjoterapii?

Najczęściej stosuje się podział według mocy emisyjnej. Moc wyraża się w watach, natomiast przekazaną energię w dżulach. Dawka zależy od mocy, czasu naświetlania i wielkości pola zabiegowego. Sama moc nie określa więc całego działania urządzenia, ale wpływa na szybkość dostarczania energii i możliwość uzyskania efektu cieplnego.

Laser biostymulacyjny

Laser biostymulacyjny, nazywany także miękkim lub niskoenergetycznym, dostarcza energię bez wyraźnego ogrzewania tkanek. Jego działanie opiera się na fotobiostymulacji. Światło jest pochłaniane przez komórki, a następnie wpływa na ich metabolizm, między innymi zwiększając wytwarzanie ATP, czyli podstawowego nośnika energii komórkowej.

W praktyce wykorzystuje się czerwone i podczerwone długości fali. Światło czerwone działa płycej, natomiast podczerwień może docierać do głębszych struktur. Nie można jednak przypisać jednej głębokości wszystkim urządzeniom, ponieważ znaczenie mają także dawka, tryb pracy, właściwości tkanki i sposób aplikacji.

Laser wysokoenergetyczny

Laser wysokoenergetyczny przekazuje znacznie większą ilość energii w krótszym czasie. W trakcie zabiegu pacjent może odczuwać ciepło, ponieważ część promieniowania zostaje przekształcona w energię termiczną. Większa moc ułatwia oddziaływanie na głębiej położone tkanki, ale jednocześnie zwiększa ryzyko przegrzania lub poparzenia przy nieprawidłowym ustawieniu parametrów.

W urządzeniach tego typu spotyka się na przykład fale 810, 980 lub 1064 nm. Dobór długości fali zmienia sposób pochłaniania energii i zasięg działania. Laser wysokoenergetyczny może być stosowany przy bólu kręgosłupa, przeciążeniach, zapaleniu ścięgien, urazach sportowych czy obrzękach, ale wskazanie i dawkę powinien ustalić fizjoterapeuta.

Warto rozdzielić dwa parametry: moc w watach mówi, jak szybko urządzenie dostarcza energię, a dawka w dżulach określa, ile energii ostatecznie otrzyma tkanka. Zwiększenie mocy nie oznacza automatycznie lepszego rezultatu. Może skrócić czas zabiegu, lecz wymaga dokładniejszej kontroli temperatury i czasu ekspozycji.

Rodzaje laserów w medycynie estetycznej

W medycynie estetycznej działanie lasera zależy od tego, jaki chromofor pochłonie energię. Selektywna fototermoliza oznacza kontrolowane podgrzanie wybranej struktury przy możliwie małym wpływie na otaczające tkanki. Dzięki temu można oddziaływać na melaninę we włosach i przebarwieniach, hemoglobinę w naczyniach albo wodę w skórze.

Lasery ablacyjne odparowują część naskórka lub skóry właściwej. Dają silniejszy bodziec przebudowy, ale zwykle wiążą się z większym podrażnieniem i dłuższą rekonwalescencją. Lasery nieablacyjne ogrzewają głębsze warstwy bez usuwania powierzchni skóry. Powrót do codziennych aktywności jest zazwyczaj krótszy, a efekt narasta stopniowo.

Laser CO₂ działa przede wszystkim na wodę znajdującą się w tkankach. W wersji frakcyjnej tworzy liczne, kontrolowane mikrouszkodzenia, pozostawiając między nimi nieuszkodzone obszary. Przyspiesza to gojenie w porównaniu z jednolitym odparowaniem całej powierzchni, ale nadal wymaga właściwej kwalifikacji.

Laser diodowy jest często wykorzystywany do epilacji, ponieważ energia trafia do melaniny we włosie i uszkadza mieszek. Rezultat zależy między innymi od koloru włosów, fototypu skóry i fazy wzrostu włosa. Laser Nd:YAG o długości fali 1064 nm dociera głębiej i może być stosowany w wybranych terapiach naczyniowych, jednak jego parametry muszą uwzględniać typ skóry oraz charakter zmiany.

CPL nie jest laserem. To źródło intensywnego, szerokopasmowego światła pulsacyjnego. Warto odróżniać je od laseroterapii, mimo że oba rozwiązania mogą wykorzystywać podobne chromofory i służyć do pracy nad przebarwieniami, rumieniem czy zmianami naczyniowymi.

Co dzieje się w tkance podczas zabiegu?

Efekt zależy od długości fali, dawki, czasu ekspozycji i właściwości obszaru zabiegowego. W laserach biostymulacyjnych dominuje reakcja fotochemiczna, a w laserach wysokoenergetycznych i wielu zabiegach estetycznych dochodzi także do kontrolowanego ogrzewania.

Najczęściej opisywane efekty biologiczne obejmują:

• Wzrost produkcji ATP w mitochondriach, co zwiększa dostępność energii dla procesów naprawczych.
• Pobudzenie fibroblastów, czyli komórek wytwarzających między innymi kolagen i składniki macierzy zewnątrzkomórkowej.
• Zmniejszenie odczynu zapalnego i obrzęku przez wpływ na mikrokrążenie oraz odpływ limfy.
• Ograniczenie bólu dzięki wpływowi na pobudliwość włókien nerwowych i lokalne procesy zapalne.
• Wsparcie gojenia ran, blizn i tkanek po urazach, gdy dawka jest dopasowana do stanu pacjenta.

Jak przebiega typowy zabieg?

Procedura różni się zależnie od zastosowania, ale zwykle obejmuje kilka powtarzalnych etapów:

1. Specjalista ocenia wskazanie, stan skóry lub tkanek oraz możliwe przeciwwskazania.
2. Dobiera długość fali, moc, dawkę, czas pracy i tryb ciągły albo impulsowy.
3. Pacjent i personel zakładają okulary ochronne dopasowane do parametrów urządzenia.
4. Głowica pracuje punktowo, kontaktowo, bezkontaktowo albo skanuje wyznaczony obszar.
5. Po zabiegu specjalista ocenia reakcję tkanek i przekazuje zalecenia dotyczące dalszego postępowania.

Bezpieczeństwo i przeciwwskazania

Ryzyko zależy od klasy urządzenia, mocy, długości fali i miejsca aplikacji. Przy laserach wysokoenergetycznych szczególnie ważna jest kontrola temperatury oraz doświadczenie osoby wykonującej zabieg. W pomieszczeniu powinny znajdować się oznaczenia ostrzegawcze, a powierzchnie nie powinny odbijać wiązki.

Podstawowe zasady bezpieczeństwa obejmują:

• Stosowanie okularów ochronnych przez pacjenta i każdą osobę obecną podczas emisji wiązki.
• Wykonywanie zabiegu w oznakowanym pomieszczeniu, do którego osoby postronne nie wchodzą bez zgody.
• Usunięcie błyszczących i odbijających światło przedmiotów z obszaru pracy.
• Sprawdzenie parametrów urządzenia, stanu skóry oraz reakcji pacjenta przed rozpoczęciem terapii.

Do najważniejszych przeciwwskazań lub sytuacji wymagających odroczenia zabiegu należą:

• Aktywna choroba nowotworowa lub naświetlanie okolicy zmiany nowotworowej.
• Ciąża, szczególnie w przypadku planowanego zabiegu w obrębie brzucha, miednicy lub odcinka lędźwiowego.
• Ostra infekcja, gorączka albo zakażenie skóry w miejscu aplikacji.
• Przyjmowanie leków fotouczulających lub występowanie nadwrażliwości na światło.
• Padaczka, zaburzenia krzepnięcia, świeże krwawienie i niektóre choroby przewlekłe, zależnie od rodzaju zabiegu.
• Bezpośrednie kierowanie wiązki na gałkę oczną oraz nieprawidłowo zabezpieczona okolica oka.

Przed zabiegiem trzeba poinformować specjalistę o chorobach, lekach, skłonności do bliznowacenia i wcześniejszych reakcjach na światło. Ten sam typ lasera może być bezpieczny w jednym wskazaniu, a niewłaściwy w innym. Dobór urządzenia i dawki nie powinien opierać się wyłącznie na nazwie lasera.

Najprostsze rozróżnienie jest następujące: laser biostymulacyjny wspiera regenerację bez wyraźnego ogrzewania, wysokoenergetyczny może działać głębiej i cieplnie, laser ablacyjny kontrolowanie usuwa część tkanki, a nieablacyjny przebudowuje ją bez naruszania powierzchni skóry.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i ma charakter wyłącznie informacyjny. O kwalifikacji do laseroterapii, wyborze urządzenia i parametrach zabiegu decyduje lekarz lub fizjoterapeuta po ocenie stanu zdrowia pacjenta.